Sinh ở nước ngoài hoặc vùng đổi múi giờ: nhập giờ sinh thế nào cho đúng

Công cụ tra cứu nào cũng hỏi ngày giờ sinh. Với người sinh trong nước và ở lại trong nước thì điền xong là chạy. Với người sinh ở nước ngoài, hoặc sinh ở vùng từng đổi múi giờ, thì câu hỏi đơn giản ấy hoá ra không đơn giản.

Bài này nói về chỗ đó: giờ nào là giờ nên nhập, vì sao các nguồn lệch nhau, và khi không chắc thì làm gì.

Vấn đề nằm ở đâu

Các hệ lịch pháp cổ chia ngày theo mười hai canh giờ, và cách chia đó gắn với vị trí mặt trời tại nơi người ta đứng chứ không gắn với đồng hồ chuẩn của một quốc gia.

Đồng hồ hôm nay thì ngược lại: cả một vùng rộng dùng chung một giờ hành chính, và giờ đó do quy định đặt ra chứ không phải do mặt trời.

Với người sinh gần ranh giới giữa hai canh giờ, hoặc sinh ở nơi mà giờ hành chính lệch nhiều so với giờ mặt trời, khoảng lệch này đủ để đẩy sang canh giờ khác. Và đổi canh giờ thì kết quả tra đổi theo.

Đây là lý do cùng một người, nhập cùng một con số, mà hai công cụ có thể ra hai kết quả — chúng xử lý phần quy đổi này khác nhau, và nhiều công cụ thì không xử lý gì cả.

Ba loại giờ hay bị lẫn

Gọi tên cho rõ thì dễ nói chuyện hơn.

Giờ ghi trên giấy tờ. Giờ mà bệnh viện hoặc người nhà ghi lại, theo đồng hồ hành chính của nơi đó vào lúc đó. Đây là con số bạn thật sự có trong tay.

Giờ hành chính của nơi sinh. Có thể đã đổi qua các thời kỳ — nhiều nước từng đổi múi giờ, từng áp dụng giờ mùa hè, từng gộp hoặc tách múi giờ. Vùng sinh sống của bạn năm đó chưa chắc dùng cùng một quy ước với hôm nay.

Giờ theo mặt trời tại nơi sinh. Thứ mà các hệ cổ thật sự nói tới. Nó lệch với giờ hành chính một khoảng tuỳ theo bạn ở phía đông hay phía tây của kinh tuyến chuẩn cho múi giờ đó.

Phần lớn tranh cãi giữa những người tra cứu nằm ở chỗ có nên quy đổi từ loại thứ nhất sang loại thứ ba hay không — và các trường phái trả lời khác nhau.

Giờ mùa hè: cái bẫy im lặng

Đây là chỗ sai nhiều nhất mà ít ai nghĩ tới.

Nhiều nước áp dụng giờ mùa hè — đẩy đồng hồ lên một tiếng trong một phần của năm. Người sinh trong khoảng đó có giờ trên giấy tờ lệch trọn một tiếng so với giờ chuẩn, và một tiếng thì thừa sức đẩy sang canh giờ khác.

Cái bẫy nằm ở chỗ không có gì trên giấy khai sinh báo cho bạn biết. Con số chỉ là con số.

Việt Nam trong lịch sử cũng từng có những thay đổi về quy ước giờ qua các giai đoạn, nên người sinh ở các thời kỳ trước cũng nên kiểm lại thay vì mặc định giờ hôm nay.

Cách kiểm: tra xem nơi sinh và năm sinh đó áp dụng quy ước giờ nào. Đây là thông tin lịch sử tra được, không phải chuyện phải đoán.

Vậy nhập gì vào công cụ

Nói thẳng phần thực tế.

Phần lớn công cụ phổ thông mong bạn nhập giờ trên giấy tờ, theo giờ địa phương nơi sinh. Đó là mặc định hợp lý, và nếu công cụ không nói gì thêm thì cứ nhập như vậy.

Nếu công cụ có ô chọn nơi sinh hoặc múi giờ thì điền đúng nơi sinh, đừng điền nơi ở hiện tại. Đây là lỗi rất hay gặp với người đang sống xa quê.

Nếu bạn biết mình sinh trong khoảng có giờ mùa hè, và công cụ không hỏi gì về việc đó, thì nên thử cả hai: giờ trên giấy tờ, và giờ đã trừ một tiếng. Xem kết quả có đổi canh giờ không — đổi thì bạn biết đây là trường hợp cần thận trọng.

Còn phần quy đổi sang giờ mặt trời thì tuỳ trường phái, và người tra phổ thông không cần tự làm. Nếu đi xem với người có nghề, hãy nói rõ bạn sinh ở đâu để họ tự quyết cách xử.

Khi bạn không chắc chắn

Trường hợp rất phổ biến, và cũng có cách xử tử tế.

Ghi lại điều mình biết chắc và điều mình không chắc. Ví dụ: giấy tờ ghi giờ này, nhưng không rõ có tính giờ mùa hè không. Ghi ra giấy một lần, dùng cho mọi lần tra sau.

Thử các phương án và xem kết quả có khác nhiều không. Nhiều khi cả hai phương án cho cùng một canh giờ — lúc đó không cần bận tâm nữa.

Nếu kết quả khác nhau, đừng chọn cái nào nghe hay hơn. Đây là cám dỗ tự nhiên và cũng là cách nhanh nhất để tự lừa mình. Ghi nhận là chưa xác định được thì trung thực hơn.

Và nhớ rằng phần lớn các hệ đều cho phép xem ở mức thô hơn khi không rõ giờ. Không xác định được canh giờ không có nghĩa là không xem được gì.

Khi tra hộ người thân ở xa

Việc hay làm, và có mấy chỗ nên cẩn thận.

Hỏi đủ ba thứ: ngày sinh, giờ ghi trên giấy tờ, và nơi sinh cụ thể — thành phố hoặc tỉnh, không chỉ tên nước. Thiếu cái thứ ba thì không kiểm được quy ước giờ.

Với người sinh ở nước ngoài, hỏi thêm giấy tờ ghi theo hệ gì — có nước ghi ngày trước tháng, có nước ghi tháng trước ngày. Nhầm chỗ này thì sai hẳn ngày, chứ không phải sai một chút.

Và giữ đúng ranh giới: tra hộ thì gửi lại kết quả và nói rõ phần nào chưa chắc, đừng thêm nhận xét về con người họ. Một con số tra được không cho ai quyền phán về đời người khác.

Ba điều gọn lại

Một, các hệ cổ chia giờ theo mặt trời tại nơi đứng, còn đồng hồ hôm nay là giờ hành chính — chỗ lệch đó là gốc của mọi rắc rối.

Hai, giờ mùa hè là cái bẫy im lặng: lệch trọn một tiếng mà không có gì trên giấy khai sinh báo cho bạn biết.

Ba, điền nơi sinh chứ không phải nơi ở hiện tại; và khi hai phương án cho hai kết quả thì ghi nhận là chưa xác định được, đừng chọn cái nghe hay hơn.