Thước Lỗ Ban: ba loại thước, đo cái gì bằng cây nào
Thước Lỗ Ban là thứ được tra nhiều nhất trong cả nghề phong thuỷ. Thợ xây nào cũng có một cây trong túi đồ, và gần như mọi người xây nhà đều ít nhất một lần hỏi "cửa này bao nhiêu thì đẹp".
Nhưng tra sai thì rất dễ, và phần lớn cái sai không nằm ở bảng cung — nó nằm ở chỗ chọn nhầm cây thước hoặc đo nhầm cái cần đo. Bài này đi qua ba cây thước, việc của từng cây, và mấy chỗ sai hay gặp nhất.
Thước Lỗ Ban đo cái gì
Nó không đo độ dài theo nghĩa thông thường — việc đó thước mét làm rồi. Thước Lỗ Ban chia độ dài thành từng quãng, mỗi quãng mang một chữ tốt hoặc xấu, rồi lặp lại. Tra thước Lỗ Ban là xem kích thước bạn định làm rơi vào quãng nào.
Vì nó lặp lại theo chu kỳ, một kích thước tốt bao giờ cũng có bản lớn hơn và bản nhỏ hơn cũng tốt. Đó là lý do người thợ có thể xê dịch vài phân là tìm được số đẹp mà không phải đổi thiết kế.
Ba cây thước, ba việc — đây là chỗ sai nhiều nhất
Ở Việt Nam bán ba loại, in sẵn trên cùng một cây thước cuộn:
- 52,2 cm — thước thông thuỷ, dùng đo khoảng trống, khoảng rỗng: lọt lòng cửa đi, cửa sổ, ô thoáng, khoảng hở giữa hai bức tường.
- 42,9 cm — thước dương trạch, dùng đo khối đặc: bệ, bậc, bục, chiều cao và chiều dài bàn ghế, tủ, giường, quầy.
- 38,8 cm — thước âm phần (còn gọi thước Đinh Lan), dùng cho đồ thờ và mộ phần: bàn thờ, khám thờ, bia, mộ.
🔴 Lỗi phổ biến nhất là lấy thước 52,2 cm đo mọi thứ, vì đó là hàng chữ người ta quen nhìn nhất. Đo cái tủ bằng thước thông thuỷ thì kết quả không có nghĩa gì — nó dành cho lỗ hổng, không dành cho vật.
⚠️ Con số 52,2 / 42,9 / 38,8 là quy ước của các bản thước đang bán hiện nay. Chiều dài của thước cổ vốn có tranh cãi vì đơn vị "xích" mỗi thời mỗi vùng một khác; các bản Trung Hoa hay dùng con số quanh 42,9 cm cho thước Lỗ Ban gốc. Nên tra bằng cây thước nào thì dùng nhất quán cây đó, đừng đối chiếu chéo giữa hai bản khác nhau rồi hoang mang.
Tám cung của thước 42,9 cm
Thước dương trạch chia một chu kỳ thành tám cung, theo thứ tự: Tài · Bệnh · Ly · Nghĩa · Quan · Kiếp · Hại · Bản. Bốn cung được coi là tốt là Tài, Nghĩa, Quan, Bản; bốn cung xấu là Bệnh, Ly, Kiếp, Hại.
Mỗi cung lại chia nhỏ thành bốn phần, và bốn phần đó không đồng đều về nghĩa — trong một cung tốt vẫn có phần nhẹ hơn phần khác. Đây là lý do hai người tra cùng một kích thước bằng hai bảng chi tiết khác nhau có thể ra hai chữ khác nhau dù cùng nhóm tốt.
Thước 52,2 cm và thước 38,8 cm
Thước thông thuỷ 52,2 cm cũng chia tám cung, trong đó bốn cung tốt hay được nhắc là Quý nhân, Thiên tài, Phúc lộc, Tể tướng, còn bốn cung tránh là Hiểm hoạ, Thiên tai, Cô độc, Thiên tặc.
Thước âm phần 38,8 cm chia mười cung, không phải tám — mở đầu bằng cung Đinh và có các cung Vượng, Nghĩa, Quan, Hưng, Tài thuộc nhóm tốt. Chi tiết của cây này ít cần thuộc, vì nó chỉ dùng cho đồ thờ và mộ phần, và thường do người làm nghề đo giúp.
"Thông thuỷ" nghĩa là gì — chỗ sai phổ biến thứ hai
Thông thuỷ là khoảng lọt lòng: phần trống thật sự mà nước chảy qua được, mà người đi qua được. Với một bộ cửa, đó là khoảng cách giữa hai mép trong của khuôn cửa — không tính khuôn, không tính nẹp, không tính cánh.
Đo nhầm cả khuôn là con số lớn hơn thực tế vài centimet, đủ để nhảy hẳn sang cung khác. Đây là lý do nhiều nhà làm cửa "đúng số đẹp" trên giấy nhưng đo lại sau khi lắp thì rơi vào cung xấu.
Đo lúc nào mới đúng
Ba mốc hay bị lẫn:
- Đo sau khi đã lắp khuôn, không đo lỗ chờ xây thô — lỗ chờ bao giờ cũng lớn hơn.
- Đo sau khi đã lát sàn, hoặc trừ sẵn chiều dày lớp lát cộng vữa. Chiều cao cửa hụt đi vài phân vì sàn tôn lên là chuyện xảy ra thường xuyên.
- Đo chiều cao tính từ mặt sàn hoàn thiện tới mép trong của thanh ngang trên, không tính tới trần.
Với cửa hai cánh, con số đáng tra là toàn bộ khoảng thông thuỷ chứ không phải từng cánh một.
Vì sao số đẹp trên bản vẽ thành số xấu khi xây xong
Sai số thi công là chuyện bình thường: tường xây lệch một, hai centimet, lớp trát dày mỏng không đều, sàn lát tôn lên. Cộng lại đủ để đẩy một kích thước ra khỏi cung tốt.
Cách người thợ cẩn thận hay làm: chọn con số nằm giữa cung tốt, đừng chọn con số sát mép cung. Cung tốt rộng vài centimet, chọn đúng giữa thì sai số một centimet vẫn còn nằm trong. Chọn sát mép là đánh cược với lớp vữa.
Đọc cây thước cuộn in sẵn
Thước Lỗ Ban bán ngoài hàng thường in nhiều hàng chữ song song: hàng trên cùng là centimet, rồi tới các hàng cung của từng loại thước, có cây in cả chữ Hán lẫn chữ quốc ngữ.
Nhìn cây thước lần đầu, việc cần làm là xác định hàng nào ứng với thước nào — thường có ghi 52,2 / 42,9 / 38,8 ở đầu hàng, hoặc mỗi hàng một màu. Đọc nhầm hàng là toàn bộ kết quả sai mà vẫn nhìn có vẻ hợp lý, vì hàng nào cũng có chữ tốt chữ xấu xen kẽ.
Ứng dụng tra trên điện thoại: tiện, và ba cái bẫy
Tra bằng phần mềm nhanh hơn nhiều so với dò trên thước giấy, nhưng:
- Phải chọn đúng loại thước trước khi nhập số. Nhiều ứng dụng mặc định một loại, người dùng nhập luôn rồi tin kết quả.
- Kiểm đơn vị. Nhập 220 khi ứng dụng đang tính bằng centimet ra kết quả khác hẳn với khi nó tính bằng milimet.
- Kết quả là của con số bạn nhập, không phải của cái cửa nhà bạn. Nếu số đó đo sai từ đầu thì phần mềm không cứu được — nó chỉ tra bảng.
Nên áp cho cái gì, và dừng ở đâu
Trong thực tế, thước Lỗ Ban đáng dùng cho những thứ khó sửa và hay đi qua: cửa chính, cửa phòng, cửa sổ lớn, bậc tam cấp, bàn thờ, quầy thu ngân. Đó là chỗ tốn thêm vài phân không đáng gì mà lỡ sai thì đục lại rất mệt.
Đem thước đi đo mọi kích thước trong nhà — từng viên gạch, từng cái kệ, từng ô tủ — là chỗ nên dừng. Không phải vì nó sai, mà vì nó biến việc xây nhà thành cuộc rượt đuổi con số, và tới lúc nào đó bạn sẽ phải chọn giữa một cung đẹp và một cái tủ dùng được.
Một nguyên tắc gọn: công năng quyết trước, thước Lỗ Ban chỉnh sau trong biên độ vài centimet. Cửa phải đủ rộng để khiêng được cái tủ lạnh vào nhà — đó là điều kiện cứng; tìm cung đẹp trong khoảng còn lại mới là việc của thước.