Tra giờ: mười hai giờ chi, mốc đổi ngày và chỗ các nguồn không khớp
Tra ngày thì nhiều người quen rồi, nhưng tra giờ thì hay lúng túng — và cũng là chỗ các nguồn lệch nhau nhiều nhất. Cùng một thời điểm mà hai chỗ tra ra hai kết quả không phải chuyện hiếm. Bài này giải thích hệ giờ đang dùng, và chỉ ra ba chỗ khiến kết quả không khớp.
Mười hai giờ chi: một giờ bằng hai tiếng
Hệ giờ truyền thống chia một ngày làm mười hai khoảng, mỗi khoảng mang tên một chi và kéo dài hai tiếng đồng hồ theo cách tính ngày nay.
Thứ tự bắt đầu từ giờ Tý, rồi lần lượt Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Giờ Ngọ là khoảng giữa trưa, và đó là mốc dễ nhớ nhất để định vị cả bộ.
Điểm quan trọng với người tra cứu: vì mỗi giờ chi kéo dài hai tiếng, một thời điểm cụ thể nằm ở đầu hay cuối khoảng đều mang cùng tên giờ. Nên khi công cụ trả về một tên giờ, nó đang nói về cả khoảng hai tiếng chứ không phải về đúng phút bạn nhập.
Chỗ lệch thứ nhất: giờ Tý và mốc đổi ngày
Đây là chỗ gây ra nhiều khác biệt nhất, và nó đáng biết vì nó làm lệch cả ngày chứ không chỉ lệch giờ.
Giờ Tý bắc qua nửa đêm. Câu hỏi đặt ra là: ngày mới bắt đầu từ lúc nào — từ đầu giờ Tý, hay từ giữa giờ Tý là mốc nửa đêm theo đồng hồ?
Các nguồn không thống nhất. Có nơi tính ngày mới bắt đầu từ đầu giờ Tý, có nơi tính từ nửa đêm. Hệ quả rất cụ thể: một người sinh trong khoảng bắc qua nửa đêm có thể được ghi là hai ngày khác nhau tuỳ cách tính — và từ đó kéo theo can chi ngày khác nhau, rồi mọi thứ suy ra sau đó cũng khác.
Cách xử thực tế khi tra: nếu thời điểm bạn quan tâm rơi vào khoảng quanh nửa đêm, hãy tra cả hai cách và biết rằng mình đang ở vùng không dứt khoát. Đó là thông tin, không phải bế tắc.
Chỗ lệch thứ hai: múi giờ và giờ mặt trời
Hệ giờ chi vốn gắn với vị trí mặt trời tại nơi quan sát, còn đồng hồ ngày nay chạy theo múi giờ chuẩn của cả một vùng rộng.
Hai thứ đó không trùng khít. Ở hai đầu một múi giờ, giờ mặt trời thực tế lệch với giờ đồng hồ khá nhiều — đủ để đẩy một thời điểm sang khoảng chi bên cạnh nếu nó nằm sát ranh giới.
Một số công cụ có hiệu chỉnh theo kinh độ, một số thì không, và phần lớn không nói rõ. Đây là lý do thứ hai khiến hai nơi tra ra hai kết quả.
Thêm một lớp nữa với dữ liệu cũ: trong lịch sử đã có những giai đoạn múi giờ được quy định khác, nên với thời điểm ở quá khứ xa thì giờ ghi trên giấy tờ chưa chắc cùng hệ quy chiếu với giờ hôm nay. Nếu bạn tra một ngày giờ rất cũ, đây là điều đáng lưu ý.
Chỗ lệch thứ ba: bảng giờ tốt xấu không cùng một hệ
Sau khi đã xác định được tên giờ, bước tiếp theo thường là tra xem giờ đó tốt hay xấu. Và ở đây thì có nhiều hệ khác nhau cùng đang được dùng, mỗi hệ có cách xếp riêng.
Chúng không phải phiên bản đúng sai của nhau — chúng là những cách tính khác nhau, ra đời trong những truyền thống khác nhau. Hai công cụ dùng hai hệ thì cho hai kết quả, và cả hai đều đúng theo hệ của mình.
Vì vậy, khi một công cụ báo giờ này tốt còn công cụ kia báo xấu, câu hỏi đúng không phải "cái nào chuẩn" mà là "mỗi cái đang dùng hệ nào". Công cụ tốt sẽ nói rõ; công cụ sơ sài thì chỉ đưa một chữ tốt hoặc xấu.
Giờ trên giấy tờ: đọc cho kỹ trước khi nhập
Phần lớn sai lệch khi tra không nằm ở công cụ mà nằm ở con số được nhập vào. Mấy chỗ đáng kiểm:
- Giờ ghi trên giấy là giờ nào. Có giấy ghi giờ sự việc xảy ra, có giấy ghi giờ làm thủ tục — hai con số này có thể cách nhau hàng tiếng.
- Định dạng mười hai tiếng hay hai mươi bốn tiếng. Một con số ghi tay không rõ sáng hay chiều là nguồn nhầm lẫn kinh điển, và nó đẩy kết quả đi đúng sáu khoảng chi.
- Giờ làm tròn. Nhiều giấy tờ ghi tròn giờ hoặc tròn nửa giờ. Nếu con số của bạn tròn trịa một cách đáng ngờ thì nên coi nó là ước lượng, và nếu nó nằm sát ranh giới hai chi thì đừng kết luận dứt khoát.
- Chữ viết tay khó đọc. Số 1 và 7, số 0 và 6 bị đọc nhầm rất thường xuyên. Nhờ người thứ hai đọc lại là cách kiểm rẻ nhất.
Với mọi thời điểm không chắc chắn, cách ghi trung thực là ghi kèm mức độ tin cậy: giờ theo giấy tờ, giờ theo người nhà nhớ lại, hay giờ ước chừng. Ba loại đó không nên được đối xử như nhau ở các bước sau.
Đổi ngược từ giờ chi ra giờ đồng hồ
Đôi khi bạn gặp chiều ngược lại: một tài liệu cũ ghi giờ theo chi, và bạn cần biết nó rơi vào khoảng nào theo đồng hồ.
Phép đổi thì đơn giản vì mỗi chi là một khoảng hai tiếng cố định. Nhưng có hai điều cần nhớ: kết quả luôn là một khoảng chứ không phải một điểm, nên đừng viết nó thành một giờ cụ thể; và nếu tài liệu đó có từ lâu, hãy tính tới chuyện hệ quy chiếu giờ khi ấy có thể khác bây giờ.
Với tài liệu cổ, cách an toàn là ghi cả hai: nguyên văn tên giờ chi, kèm khoảng đồng hồ tương ứng theo cách tính hiện nay, và ghi rõ đó là phép quy đổi của bạn chứ không phải nội dung của tài liệu.
Cách tra cho đỡ rối
- Ghi chính xác thời điểm tới phút, và ghi cả nguồn của thời điểm đó — giấy tờ hay trí nhớ. Giờ nhớ lại thường tròn trịa một cách đáng ngờ.
- Đổi ra giờ chi trước, và nếu nó nằm sát ranh giới giữa hai chi thì ghi nhận điều đó.
- Nếu quanh nửa đêm, tra cả hai cách tính ngày.
- Xem công cụ đang dùng hệ nào khi luận tốt xấu.
- Ghi lại kết quả kèm công cụ và ngày tra, để lần sau khỏi tra lại và để so được khi gặp kết quả khác.
Dùng kết quả thế nào cho thực tế
Với việc có thể xê dịch — chọn giờ làm một lễ, chọn giờ khởi hành cho chuyến đi không gấp — thì chọn theo giờ mình thích cũng chẳng mất gì.
Nhưng có mấy việc không nên để lệ thuộc vào giờ: khám chữa bệnh, xử lý sự cố an toàn, và việc có thời hạn pháp lý. Không có giờ nào tốt hơn để làm ba việc này bằng ngay lúc cần.
Và với việc phải phối hợp nhiều người — cưới hỏi, khai trương, họp mặt — thì giờ thuận tiện cho phần lớn người tới dự thường quan trọng hơn giờ đẹp theo bảng. Một buổi lễ vào giờ mà nửa số khách không tới được thì đã hỏng ở chỗ khác rồi.
Khi hai người trong nhà tra ra hai kết quả
Chuyện rất hay xảy ra, và nó thường không phải do ai tính sai. Cách nói gọn: đối chiếu ba thứ — hai người có nhập cùng một thời điểm không, có cùng cách tính mốc đổi ngày không, và công cụ có cùng hệ luận không.
Gần như lần nào cũng tìm ra chỗ lệch ở một trong ba. Và khi đã thấy chỗ lệch thì chuyện nhẹ đi — không ai sai cả, chỉ là hai bên đang đứng ở hai hệ.
Tóm lại
Một ngày chia mười hai giờ chi, mỗi giờ hai tiếng, nên kết quả tra luôn nói về cả khoảng chứ không về đúng phút bạn nhập.
Ba chỗ khiến các nguồn lệch nhau: mốc đổi ngày ở giờ Tý, múi giờ so với giờ mặt trời, và các bảng luận tốt xấu vốn thuộc nhiều hệ khác nhau. Gặp kết quả trái nhau thì hỏi mỗi bên đang dùng hệ nào, đừng hỏi cái nào chuẩn.