Đo để tra thước Lỗ Ban: lọt lòng hay phủ bì, và bảy chỗ hay đo sai
Công cụ tra thước Lỗ Ban chỉ nhận một con số. Bạn gõ vào bao nhiêu thì nó trả lời theo bấy nhiêu. Nhưng cùng một cái cửa, đo cách này ra một số, đo cách kia ra số khác — chênh nhau cả chục phân là chuyện thường.
Bài này không bàn về các cây thước. Nó bàn về bước trước đó: đo cái gì, đo ở đâu để con số bạn nhập vào là con số có nghĩa.
Lọt lòng và phủ bì: hai số khác nhau
- Lọt lòng (thông thuỷ) là khoảng trống thật đi lọt qua — đo từ mép trong tới mép trong.
- Phủ bì là kích thước toàn bộ kể cả khung, kể cả phần chôn trong tường.
Với cửa, phần lớn người làm nghề tra theo lọt lòng. Nhưng không phải ai cũng nói rõ điều đó, nên khi hai người ra hai kết quả khác nhau thì việc đầu tiên nên hỏi là: "Anh đo lọt lòng hay phủ bì?"
Cửa: đo chỗ nào
Đo khoảng hở thật khi cửa mở hết: chiều rộng giữa hai mép trong của khung, chiều cao từ mặt sàn hoàn thiện tới mép trong phía trên.
- Mặt sàn hoàn thiện nghĩa là sau khi lát gạch, không phải mặt bê tông thô.
- Đo ở ba điểm — trên, giữa, dưới — rồi lấy số nhỏ nhất nếu chúng chênh nhau.
- Cửa hai cánh thì đo cả khoảng thông, không đo một cánh.
- Có nẹp hoặc gioăng thì đo phần trống còn lại sau khi có nẹp.
Cửa sổ và ô thoáng
Cùng nguyên tắc lọt lòng, nhưng nhớ trừ phần khung hoặc hoa sắt nếu chúng cố định. Cửa sổ có bậu thì chiều cao tính từ mặt bậu, không tính từ sàn.
Bàn, kệ, tủ
Với đồ nội thất thì thường tra theo kích thước phủ bì — dài, rộng, cao của cả món. Đây là chỗ ngược lại với cửa, và cũng là chỗ nhiều người nhầm khi quen tra cửa trước.
Chiều cao bàn tính tới mặt bàn, không tính tới mép chỉ trang trí phía trên nếu có.
Bàn thờ
Đây là món hay được tra nhất và cũng hay tranh cãi nhất. Thường tra chiều ngang và chiều sâu của mặt bàn, cùng chiều cao tới mặt bàn. Nhưng mỗi thợ mỗi vùng có thói quen khác nhau, nên nếu đang đặt đóng thì hỏi thợ họ tra theo số nào — rồi thống nhất từ đầu, đừng để đóng xong mới bàn.
Bậc thềm và bậc thang
Bậc thì đo chiều cao mỗi bậc, không đo cả khối cầu thang. Và chiều cao bậc phải đo sau khi lát, vì lớp gạch dày vài phân đủ làm đổi kết quả tra.
Bảy chỗ hay đo sai
- Đo trước khi lát sàn rồi quên trừ chiều dày lớp lát.
- Thước bị võng khi đo khoảng rộng — kéo căng hoặc đo hai đoạn rồi cộng.
- Đo chéo vì đứng lệch, số ra lớn hơn thật.
- Đầu thước không tì sát vào mép, hụt vài milimét.
- Lẫn đơn vị — công cụ hỏi centimét mà nhập milimét.
- Làm tròn quá tay: 81,3 làm tròn thành 81 có thể đổi kết quả nếu đang nằm sát mép cung.
- Đo một lần rồi tin luôn — đo lại lần hai gần như luôn đáng công.
Khi số nằm sát mép cung
Các cung trên thước có ranh giới, và con số của bạn có thể nằm cách ranh giới vài milimét. Lúc đó sai số khi đo lớn hơn khoảng cách tới ranh giới — nghĩa là kết quả tra không đáng tin bằng lúc số nằm giữa cung.
Cách xử: đo lại vài lần, và nếu vẫn sát mép thì chọn kích thước khác cho chắc, thay vì cãi nhau về vài milimét.
Thi công không ra đúng số bạn muốn
Chuyện thường gặp: bản vẽ ghi một số, làm xong đo lại ra số khác. Tường không phẳng, khung lệch, lớp vữa dày mỏng không đều. Nếu con số cuối cùng quan trọng với bạn thì nói trước với thợ và đo nghiệm thu sau khi hoàn thiện, chứ không phải lúc mới dựng khung.
Ghi lại số đã đo
- Ghi kèm cách đo: lọt lòng hay phủ bì, đo lúc nào.
- Ghi đơn vị rõ ràng.
- Chụp ảnh lúc đo cho thấy đầu thước đặt ở đâu.
- Giữ một bản cho cả nhà để lần sau khỏi đo lại.
Hai người đo ra hai số
Trước khi nghĩ ai sai, kiểm ba thứ theo thứ tự: cùng đo lọt lòng hay không, cùng mốc sàn hay không, cùng đơn vị hay không. Gần như lần nào cũng nằm trong ba thứ đó.
Giới hạn cần nhớ
Thước Lỗ Ban là một quy ước có tuổi đời dài trong nghề mộc và nghề xây, và nhiều thợ dùng nó như một chuẩn chọn kích thước. Nó không thay được các yêu cầu kỹ thuật: cửa vẫn phải đủ rộng để đi lại và khiêng đồ, bậc vẫn phải đủ thấp để bước an toàn. Khi hai yêu cầu đụng nhau thì công năng và an toàn đi trước.
Dụng cụ đo: dùng gì cho việc gì
- Thước dây kim loại hợp với cửa và nội thất — cứng, ít võng ở khoảng ngắn.
- Thước dây vải giãn theo lực kéo, không nên dùng cho số cần chính xác.
- Máy đo laser nhanh và ít sai ở khoảng rộng, nhưng phải chắc điểm đặt và mặt đích vuông góc.
- Thước Lỗ Ban in sẵn vạch tiện tra tại chỗ, nhưng vẫn nên kiểm lại bằng số đo thật.
Dụng cụ nào cũng được, miễn bạn biết nó sai ở đâu. Quan trọng hơn là đo cùng một cách qua các lần.
Đo giúp người khác
Ai nhờ đo hộ thì hỏi rõ họ cần số cho việc gì — đặt đóng đồ, tra thước, hay chỉ ước lượng. Ba việc đó cần độ chính xác khác nhau, và cách đo cũng khác.
Gửi kèm ảnh chụp lúc đo là cách tránh hiểu nhầm tốt nhất, hơn hẳn nhắn mỗi con số.
Ba điều gọn lại
- Cửa thường tra lọt lòng, đồ nội thất thường tra phủ bì — nói rõ trước khi so kết quả.
- Đo sau khi hoàn thiện, không đo lúc còn thô.
- Số sát mép cung thì đo lại, đừng tin ngay lần đo đầu.